Język ogólnoczeski oraz gwary przejrzyście różnią się od czasu języka literackiego. W poniekąd wszystkich gwarach z okładem prasłowiańskie g na h, lecz powstało nowe g jak wersja kombinatoryczny bezdźwięcznego k (na przykład jagživ). Wszystkie gwary porządek ciała laskimi posiadają rozciągłość fonologiczną oraz akcent na pierwszej zgłosce. Palatalizowane s', c', z' względnie palatalne ś, ć, ź podporządkowany w większości depalatalizacji, ledwo w gwarach laskich albo zachowały się, albo przeszły w š, č, ž. Fonemów ť, ď nie ma po części tumult laskich (te mają dźeći albo džeči w zamian ďeťi) oraz w gwarach kopaniczarskich (dzeci). poniekąd w żadnej gwarze czeskiej nie przeprowadzono przegłosów 'ě > a oraz 'e > o, w czeskim więc występują postaci sestra, bříza, viděl (siostra, brzoza, widział). W gwarze branickiej jest przegłos e > o po š, č, ž, ř, ć, dź, ň, l, j, na przykład ňobudźoćo, sklop, pijo (nie będziecie, sklep, pije). Wzdłużenie zastępcze istnieje w dalszym ciągu zwłaszcza w dialektach wschodniomorawskich (na przykład kopál w zamian kopal), w gwarach laskich są refleksem wzdłużenia zastępczego samogłoski pochylone (na przykład kopoł w zamian kopáł).
W Czechach właściwych wyraźnie wyodrębnia się gwara praska. Dalsze specyfyczne grupy dialektów istnieją dookoła Pilzna oraz w Czechach wschodnich, gdzie zachowała się dwuwargowa sens w (na przykład prauda). Na granicy z Morawami występują przejściowe dialekty czesko-morawskie.
Morawy są bardziej zróżnicowane gwarowo niż Czechy właściwe, gdzie używany jest język ogólnoczeski. Na Morawach oraz Śląsku czeskim rozróżnia się grupę środkowomorawską (hanacką), wschodniomorawską (wałaską oraz słowacką), laską oraz kopaniczarską. odrębny zbiór tumult tworzą gwary wschodniolaskie, nawiązujące na północy Moraw na gwary zachodniej Słowacczyzny. na pokłosie języka słowackiego gwary wschodniomorawskie rozpadły się na dwaj podgrupy. najbardziej archaiczna jest gwara Wołoszczyzny morawskiej, gdzie jest jeszcze różnica w wymowie i/y oraz l/ł. Gwara ta jest bliższa dialektom laskim oraz czadeckim niż czeszczyźnie literackiej, jak bądź zachowała ona wapniak iloczas (długość fonologiczną), dystynktywny się bądź od czasu stanu ogólnoczeskiego. zasób leksykalny zawiera wiele karpatyzmów.
Gwary Słowaczyzny morawskiej zbliżone są wysoce aż do dialektu wałaskiego, istotnie fonetycznie są one bardziej podobne aż do przyległych tumult Słowaczyzny węgierskiej (rejon etnograficzny Záhorie). w oparciu tumult rejonu etnograficznego Slovácko powstał literacki mikrojęzyk, użyty na mocy Zdeňka Galuškę w książce Slovácko sa súdí aj nesúdí (Słowaczyzna morawska się sądzi oraz nie sądzi). Gwary Slovácka różnią się od czasu pozostałych tumult wschodniomorawskich jednakową wymową i/y oraz brakiem słownictwa karpackiego (karpatizmów wołoskich).
Dla dialektu hanackiego charakterystyczna jest szeroka sens samogłosek y oraz u, na przykład rebe (ryby), čoňo (gębę). Ogólnoczeskie dyftongi ej, ou podporządkowany monoftongizacji, na przykład malé (mały, por. malej), staró (starą, por. starou). Gwary wschodniomorawskie nie przeprowadziły przegłosu u > i oraz a > e, występuje tam więc našú w zamian naší (naszą), podívaj sa w zamian podívej se (popatrz) itp.
Na skrajnym wschodzie Moraw w Białych Karpatach używany jest w kilku wsiach żargon języka słowackiego (tzw. kopaniczarski), w którym czas przeszły tworzy się końcówką aorystu jak w gwarach śląskich (na przykład pasłach). Występuje tu również odrębny fonem dz (na przykład cudzy), kto jest w innych gwarach czeskich ledwo wariantem kombinatorycznym. Czeskie ť, ď wymawia się tam jak c, dz (na przykład dzeci), więc tak samo jak w gwarach mieszanych polsko-słowackich wschodni Słowacji. odmiana miękkich przymiotników ma co aż do postaci słowackie końcówki (na przykaład obecňá w zamian obecní), lecz ostatnia spółgłoska pozostaje miękką. W celowniku oraz miejscowniku rzeczowników żeński przeprowadzono kasata palatalizacji spółgłoski przed końcówką, mówi się więc o matke w zamian matce. Wszystkie czasowniki mają w 1. osobie l. p. końcówkę -m, powstałą drogą wyrównania analogicznego (zgodne końcówki wschodniolaskie są wynikiem rozłożenia nosówki w wygłosie), na przykład čtem w zamian čtu, kupujem w zamian kupuji/u.
Gwary laskie najbliższe są ze wszystkich tumult czeskich językowi polskiemu. dwaj ich cechy powstały odurzony polskim: brak długości fonologicznej oraz egzystencja samogłosek pochylonych (tylko po części laszczyzny). Inne cechy zgodne z polskim są zachowaniem stanu praczeskiego (na przykład akcent na penultimie). W gwarach tych więc mówi się jo sym był (ja byłem), vidźełech (widziałem), śeno je skludzune itp. Na terenach, które stykały się od czasu dawna z gwarami śląskimi polskiego typu, zapanowało nima hiperpoprawnie we wszystkich pozycjach czeskiego není. Gwara Morawskiej Ostrawy stanowi podstawę ówczesnego interdialektu śląskiego. Wyraźną cechą tumult wschodniolaskich jest zachowanie względnie refleksy nosówek (rozłożonych). końcówka biernika rzeczowników żeński -em powstała rozłożeniem pierwotnej nosówki w wygłosie. niedawno ulega całkowitemu odnosowieniu.
W części Głubczyckiego oraz Raciborskiego używa się w kilku wsiach czeskiej gwary opawskiej. ludność tych wsi nazywają się Morawcami oraz swój język "morawskim".
W terenach przygranicznych (sudeckich), przed wojną niemieckich, używany jest ogólnoczeski względnie interdialekt.
Ogólnoczeski powstał w oparciu gwary środkowoczeskiej (praskiej). Jest pan charakteryzowany szeregiem zmian samogłoskowych, które miały miejsce w szeregu przypadków już w XV wieku, poniekąd odurzony niemieckim. Samogłoski i oraz y zlały się, czego wynikiem był synkretyzm pewnych postaci przymiotników. zgodnie z rozwojem w języku niemieckim długie ý z okładem na mocy aj w ej (diftongizacja) oraz pierwotne é zmieniło się na ý. z długiego ú powstała na mocy au dyftong ou. zresztą proch miejsce przegłos 'u > i oraz 'a > e, na przykład našú > naší, naša > naše.