Powstanie i rozwój
Język czeski powstał spośród języka prasłowiańskiego. powinno się aż do grupy zachodniej, jak jednakowoż zaawansowanie grup typu TorT[1] (ale już nie orT-) odbył się tak, jak w wiele osób południowej.
k
orva > k
rava > k
ráva
(pol. krowa < krova)
m
elko > m
lěko > m
léko (pol. m
leko < m
leko)
olketь >
loketь >
loket (pol.
łokieć)
Poniżej przedstawiono historię języka czeskiego w porównaniu spośród historią języka polskiego:
- Prelabializacja przedtem ą nie zaszła, zbytnio owo zaszła w gwarach i języku potocznym przedtem o:
pol. węgiel, cz. uhlí
oko > oko, gwarowe voko (pol. oko)
- šč, ždž > šť, žď i zanik zwarcia: dz´ > z, g > h
ščitъ > štít (pol. szczyt)
nodzě > noze (pol. nodze)
gostь > host (pol. gość)
- Przemiany samogłosek
- i, y, e, a, o, tuż przy przetrwały przeważnie bez zmian (brak miękczenia przedtem e)
veslo > veslo (pol. wiosło)
darъ > dar (pol. dar)
dobrъjь > dobrý (pol. dobry)
voda > voda (pol. woda)
uxo > ucho (pol. ucho)
- ь, ъ > 0, e (rozwój jerów jak w polskim, natomiast niedostatek miękczenia przedtem ь)
pьsъ > pes natomiast pьsa > psa (pol. pies, psa)
sъnъ > sen (pol. sen)
- ě > ´e
běgъ > běh (pol. bieg)
pěna > pěna (pol. piana)
- ą > u; ę > ´e, zaś (zanik nosowości. ´e < ę prędzej przedtem miękkimi spółgłoskami)
nogą > nohu (pol. nogę)
pętь > pět (pol. pięć)
pętъjь > pátý (pol. piąty)
- jedynie spółgłoska r była miękczona konsekwentnie, co upodobniło ją aż do k, g, x zmiękczonych w okresie prasłowiańskim
redk- > ředkvička (pol. rzodkiewka)
ręd- > řada (pol. rząd)
- zaszło jak o ile postępowe miękczenie samogłosek (polski przegłos lechicki wolno ustalić w charakterze wsteczne utwardzanie): ´a > ě, ´u > i, ´e:, ´a:, ´u: > í
zemja > země (pol. ziemia)
ljudьje > lidé (pol. ludzie)
zemją > zemi (pol. ziemię)
tęti > tít (pol. ciąć)
-xodьnjaja > východní (pol. wschodnia)
zemjeją > zemí (pol. ziemią)
- Długie samogłoski powstawały wg względnie innych reguł niż w języku polskim.
domъ > dům (pol. dom)
rovъ > rov (pol. rów)
męta > máta (pol. mięta)
- łączenia dwóch sylab w jedną (grupy typu ojo) zachodziło jak o ile względnie częściej
moja > má (pol. moja, ma)
- dyftongizacja i monoftongizacja, np. o: > uo > ů /u:/ (pol. o: > ó: (o pochylone) > ó > u); u: > ou (w śródgłosie i wygłosie, mianowicie w obrębie i w ogonie wyrazu; po trosze także analogiczne procesy spośród e i i)
domъ > do:m > duom > dům (pol. dom)
bělъjь > b´e:ly: > bielý > bílý, gwarowe bílej (pol. biały)
buda > bouda (pol. buda)
potęgnąti > potáhnouti (pol. pociągnąć)
bykъ > býk, gwarowe bejk (pol. byk)
- w wyrazach obcych pojawiają się ó i ú w obrębie wyrazu
nóta (pol. nuta)
gól (pol. gol)
skútr (pol. skuter)
- ogólnie iloczas pozostał
lěto > léto (pol. lato)
lipa > lípa (pol. lipa)
ul(j?)ь > úl (pol. ul)
panъ > pán (pol. pan)
- Sonanty przeważnie przetrwały. l´ i r´ zlały się spośród l i r. wyłącznie sonant l w ciągu gdy niekiedy (zwłaszcza po przedniojęzykowych i szumiących) dał lu
krkъ > krk (pol. kark)
čr´nъjь > černý (pol. czarny)
zr´no > zrno (pol. ziarno)
vr´t- > vrták (pol. viertło)
vr´xъ > vrch (pol. wierzch)
vr´ba > vrba (pol. wierzba)
dl´gъjь > dlouhý (pol. długi)
stlpъ > sloup (pol. słup < stłup)
slnьce > slunce (pol. słońce)
vl´na > vlna (pol. wełna)
čl´n- > člun (pol. czółno)
žl´tъjь > žlutý (pol. żółty)
wl´kъ > vlk (pol. vilk)
mlv- > mluvit (pol. mowa < mołwa)
- Powstały także nowe sonanty, np.
jablъko > jablko (pol. jabłko, potocznie /japko/)
- yr > er
sěkyra > sekera (pol. siekiera)
- Wzmocnienie miękkości: t´, d´, n´ > ť, ď, ň. Np.:
těsto > těsto /ťesto/ (pol. ciasto)
- Przejście miękkości nie zaszło
medvědь > medvěd (pol. niedźwiedź < miedźwiedź)
- Zanik miękkości
- c´, s´, z´ (równiez < dz´) i l´ straciły miękkość zlewając się spośród twardymi wariantami (c´ nie miało takiego wariantu). Np.:
sěno > seno (pol. siano
- podobnie jak w polskim p´, b´, w´, f´, m´ straciły miękkość w ogonie wyrazu i przedtem spółgłoską. Np.:
goląbь > holub (pol. gołąb)
- inaczej niż w polskim š, ž, č, ř < r´ zachowały miękkość
či > či (pol. czy)
čestь > čest /č´est/ (pol. cześć)
- Czwarta palatalizacja nie zaszła
nogy > nohy (pol. nogi)
kъ > ke, k (pol. w kierunku < *kie, k)
- Ogólnie zapis i i y odpowiada stanowi prasłowiańskiemu, spośród tym iż powstało masa nowych i w konsekwencji "postępowego miękczenia". znaczenie przecież zlała się, pozostało trudno subtelność w wymowie t, d, n przedtem i/y.
pivo > pivo (pol. piwo)
myšь > myš /miš´/ (pol. mysz)
ninъjь > nynější (pol. niniejszy)
- ji pozostało
dojiti > dojit (pol. doić)
jixъ > jich (pol. ich)
Akcent, zrazu ruchomy, ustalił się na pierwszej sylabie, tak jak w języku staropolskim.